آشنایی با تهران قدیم برای راهنمای گردشگری محلی؛ محله‌ها، دروازه‌ها

• حاجی فیروز

حاجی فیروز با خاک زغال و دود نجاری، چهره خود را سیاه می‌کرد و کلاه شیپوری یا استوانه‌ای بلندی از کاغذ یا مقوا بر سر می‌گذاشت. او جامه‌ای رنگین و چهل‌تکه به تن می‌کرد که زنگوله‌هایی نیز به آن دوخته شده بود.

• چهارشنبه‌سوری

در این روز مردم آتش‌بازی می‌کنند، آش رشته می‌خورند و از روی آتش می‌پرند و می‌خوانند:

«زردی من از تو، سرخی تو از من…»

کوزه شکستن نیز از رسوم این شب است. به این صورت که چند عدد سکه را داخل کوزه‌ای که تا آن زمان آب ندیده، می‌گذارند و هنگام غروب، کوزه را به نیت دور کردن بدی‌ها از پشت بام به کوچه می‌اندازند.

• پنجه

پنج روز آخر سال را «پنجک» یا «پنجه» یا «پنجه دزدیده» می‌نامیدند. چون در این ایام هوا بسیار سرد می‌شد و خطر یخ زدن محصولات وجود داشت، مردم برای دور کردن سرما به کوه می‌رفتند و جشن می‌گرفتند.

• عید نوروز

در روز عید مردم لباس‌های نو و تمیز می‌پوشند و به دید و بازدید اقوام می‌روند. در گذشته، بزرگ‌ترها به کوچکترها عیدی می‌دادند و از مهمانان با شیرینی و تنقلات پذیرایی می‌کردند.

• سیزده‌به‌در

در روز سیزدهم فروردین، مردم سبزه‌هایی را که در خانه سبز کرده‌اند، به صحرا می‌برند و در آب روان رها می‌کنند. غذای اصلی این روز کوکو سبزی است و بازی‌ها و اشعار شاد نیز اجرا می‌شود.

• تیرما سیزده

در شب سیزدهم تیرماه، مردم روستای آهار دور هم جمع می‌شوند و قصه‌گویی یا فال حافظ انجام می‌دهند. نوجوانان به پشت‌بام می‌روند و دستمالی را به طناب بسته و به خانه‌ها می‌اندازند تا صاحب‌خانه خوراکی، پول یا هدیه‌ای در آن بگذارد. در مناطق دماوند و فیروزکوه نیز مراسم «لال‌بازی» اجرا می‌شود.

• نام‌گذاری نوزاد

در شب ششم تولد نوزاد، ولیمه داده و مراسم نام‌گذاری برگزار می‌شود.

• آش دندانی

زمانی که نوزاد شروع به درآوردن دندان می‌کند، برای او آش دندونی می‌پزند تا فرآیند دندان‌درآوردن برایش راحت‌تر شود. در این آش، گندم کوبیده با پوست‌گرفته، برنج، نخود، عدس، لوبیا و گوشت کوبیده با پیازداغ استفاده می‌شود. اندکی از این آش را نیز برای کبوتران امامزاده می‌برند.

• شب چله (یلدا)

در شب اول زمستان، مردم به شب‌نشینی می‌پردازند و با خوردن آجیل، هندوانه، گردو، کشمش و گندم برشته، این شب را گرامی می‌دارند. فال حافظ نیز جزئی از این شب است.

• نذری‌ها

از جمله نذرهای معروف در تهران، سفره‌های نذری مانند سفره حضرت رقیه (س) است که در روزهای دوشنبه، چهارشنبه، پنج‌شنبه و جمعه پهن می‌شود. رنگ این سفره گاه سفید و گاه سیاه است و شامل نان سنگک، پنیر، سبزی خوردن، خرما و شمع است.

• آجیل مشکل‌گشا

آجیلی شامل توت خشک، نخودچی، فندق، پسته، نقل، کشمش و بادام است که برای رفع گرفتاری و ادای نذر مصرف می‌شود.

• مولودی‌خوانی

یکی از مراسم زنانه، مولودی‌خوانی است که گاه برای ادای نذر برگزار می‌شود. مولودی‌خوان‌ها گروهی از زنان خوش‌آواز و خوش‌کلام‌اند که تنها ابزار موسیقایی‌شان تشت است. در این مراسم، اشعار مذهبی و داستان زندگی امامان همراه با نمایش اجرا می‌شود.

• ماه محرم

در ماه محرم مراسم تعزیه‌خوانی برای بیان مصائب خاندان امام حسین (ع) و واقعه کربلا برگزار می‌شود. این مراسم در دوران ناصرالدین شاه و با ساخت تکیه دولت به اوج خود رسید. امروزه نیز تعزیه در شهرهای تهران، ری و دیگر مناطق اجرا می‌شود.