شیر انبساط یا والو انبساط (Expansion Valve) یکی از مهمترین قطعات سیستم تهویه مطبوع خودرو است که با وجود اندازه کوچک و ظاهر سادهاش، عملکردی بسیار پیچیده و حیاتی دارد. اگر کولر ماشین شما در روزهای گرم تابستان آنطور که باید و شاید خنک نمیکند، یکی از مظنونهای اصلی، همین شیر انبساط است.
شیر انبساط چه وظیفهای در کولر خودرو دارد؟
در سادهترین تعریف، شیر انبساط وظیفه دارد فشار گاز مبرد (گاز کولر) را کاهش داده و آن را به حالت بخار سرد تبدیل کند تا وارد اواپراتور شود.
برای اینکه سرمایش اتفاق بیفتد، مبرد باید در اواپراتور تبخیر شود. اما اگر گاز هنوز تحت فشار بالا باشد، این تبخیر بهدرستی انجام نمیشود. شیر انبساط به این معنا، مانند یک «دروازه کنترل فشار و دما» عمل میکند.
در مجله تخصصی نشان برتر بخوانید :
کولر خودرو چیست؟ | معرفی اجزا و نحوه عملکرد سیستم تهویه مطبوع خودرو
عملکرد شیر انبساط کولر خودرو چگونه است؟
عملکرد شیر انبساط بر اساس قانون ترمودینامیکی انجام میشود که میگوید:
“وقتی فشار گاز بهشدت کاهش یابد، دمای آن هم کاهش پیدا میکند.”
فرآیند بهصورت خلاصه به این صورت است:
- گاز داغ و پرفشار که از کمپرسور و کندانسور عبور کرده، وارد شیر انبساط میشود.
- شیر انبساط با تنظیم دقیق دهانه خروجی، فشار این گاز را کاهش میدهد.
- با افت فشار ناگهانی، گاز به حالت مایع سرد و آماده تبخیر درمیآید.
- این مایع سرد وارد اواپراتور میشود و در تماس با هوای کابین، تبخیر شده و سرما تولید میکند.
انواع شیر انبساط در خودروها
شیر انبساط کولر در خودروها معمولاً به دو نوع تقسیم میشود:
1- شیر انبساط ترموستاتیکی (TXV – Thermostatic Expansion Valve)
- به کمک سنسور حساس به دما، مقدار ورودی گاز به اواپراتور را تنظیم میکند.
- عملکرد دقیقتری دارد و معمولاً در خودروهای با کیفیت بالاتر استفاده میشود.
- قابل تنظیم نیست اما بهصورت خودکار بر اساس دمای گاز خروجی عمل میکند.
2- شیر انبساط لوله مویین (Orifice Tube)
- نوع سادهتر و ارزانتری است.
- فاقد بخش کنترل حساس به دماست و در یک اندازه ثابت ساخته میشود.
- معمولاً در خودروهای اقتصادیتر کاربرد دارد.
- نیاز به درایر خاص (Accumulator) دارد.
اجزای اصلی شیر انبساط ترموستاتیکی
- بدنه فلزی یا آلومینیومی
- سوزن تنظیم جریان (Needle)
- دیافراگم حساس به دما
- لامپ حسگر حرارتی (Sensing Bulb)
لامپ حسگر حرارتی روی لوله خروجی اواپراتور نصب میشود و با دریافت دمای گاز خروجی، دستور باز یا بسته شدن دهانه شیر را میدهد.
علائم خرابی شیر انبساط کولر خودرو
خرابی شیر انبساط میتواند منجر به سرمای ضعیف یا حتی از کار افتادن کامل کولر خودرو شود. از نشانههای آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- کاهش محسوس سرمای کولر
- یخزدگی لولهها یا اواپراتور
- نوسان در سرمای کولر (گاهی خنک، گاهی گرم)
- افزایش صدای غیرطبیعی هنگام کار کولر
- کاهش یا افزایش غیرعادی فشار گاز در سیستم (قابل تشخیص با گیج کولر)
مبحث کولر در آموزش برق خودرو به صورت کلی و در دوره شارژ کولر خودرو نشان برتر به صورت تخصصی ارائه شده است
دلایل خرابی شیر انبساط کولر خودرو
- وجود رطوبت در سیستم کولر که منجر به یخزدگی در شیر میشود.
- آلودگی یا ورود ذرات فلزی از کمپرسور معیوب.
- نصب نادرست یا ضربه خوردن فیزیکی
- افزایش فشار بیش از حد به دلیل شارژ اشتباه گاز کولر
چه زمانی باید شیر انبساط کولر تعویض شود؟
- هنگام تعویض کمپرسور
- پس از نشت گاز و شارژ مجدد
- در صورت مشاهده علائم خرابی مانند سرمای ضعیف یا یخزدگی
- در هر نوع تعمیر اساسی سیستم کولر
نکته فنی: اگر نوع شیر انبساط خودرو شما از نوع اوریفیس تیوب است، حتماً با تعویض آن، درایر یا آکومولاتور را هم بررسی و در صورت نیاز تعویض کنید.
تفاوت شیر انبساط و درایر در سیستم کولر چیست؟
| ویژگی | شیر انبساط (Expansion Valve) | درایر (Dryer) |
|---|---|---|
| نقش اصلی | کاهش فشار گاز و تنظیم جریان | جذب رطوبت و فیلتر کردن گاز |
| محل نصب | قبل از اواپراتور | بین کندانسور و شیر انبساط |
| نوع قطعه | کنترلکننده جریان | فیلتر و محافظ سیستم |
| امکان تعمیر | معمولاً تعویض میشود | فقط قابل تعویض است |
نکات مهم در نصب و تعویض شیر انبساط
- فقط توسط تعمیرکار ماهر انجام شود.
- سیستم باید قبل از تعویض، تخلیه کامل (وکیوم) شده باشد.
- از قطعه اصلی یا با کیفیت بالا استفاده شود.
- قبل و بعد از تعویض، درایر و فیلترها بررسی شوند.
- فشار گاز بعد از نصب، باید با گیج مخصوص تنظیم شود.
نکات مهم در نصب و تعویض شیر انبساط
- فقط توسط تعمیرکار ماهر انجام شود.
- سیستم باید قبل از تعویض، تخلیه کامل (وکیوم) شده باشد.
- از قطعه اصلی یا با کیفیت بالا استفاده شود.
- قبل و بعد از تعویض، درایر و فیلترها بررسی شوند.
- فشار گاز بعد از نصب، باید با گیج مخصوص تنظیم شود.
قیمت شیر انبساط کولر خودرو
قیمت شیر انبساط بسته به برند خودرو، نوع شیر (ترموستاتیکی یا اوریفیس تیوب)، و شرکت سازنده متفاوت است. بهطور کلی این قطعه در رده قیمتی متوسط قرار دارد اما خرابی آن میتواند هزینههای زیادی در پی داشته باشد، زیرا ممکن است به کمپرسور یا اواپراتور آسیب بزند.
نتیجهگیری: قلب کنترل سرمایش در دستان شیر انبساط
اگر بخواهیم سیستم کولر خودرو را به یک ارکستر تشبیه کنیم، شیر انبساط نقش رهبر ارکستر را دارد. این قطعه میزان گاز را کنترل میکند، فشار را تنظیم مینماید و سرمایش را بهینه میسازد. خرابی آن مساوی است با کاهش عملکرد کل سیستم. بنابراین اگر سرمای کولر شما غیرقابل پیشبینی یا ضعیف است، حتماً شیر انبساط را بررسی کنید.
یکی از منابع :
vioc.com
دیگر مطالب مربوط به کولر خودرو در مجله تخصصی نشان برتر :
کلاچ برقی کمپرسور کولر خودرو چیست؟ | نحوه عملکرد، علائم خرابی و تست
کندانسور کولر خودرو چیست؟ معرفی، عملکرد و نگهداری
درایر کولر خودرو چیست؟ بررسی کامل خشککن و رطوبتگیر سیستم تهویه
سؤالات متداول شیر انبساط کولر خودرو
❓ شیر انبساط کولر خودرو چیست؟
شیر انبساط کولر خودرو قطعهای کلیدی در سیستم تهویه مطبوع است که با کاهش فشار و کنترل میزان ورود گاز مبرد به اواپراتور، شرایط لازم برای تولید سرمایش را فراهم میکند.
❓ وظیفه شیر انبساط در کولر خودرو چیست؟
وظیفه اصلی شیر انبساط، تنظیم دقیق جریان مبرد و ایجاد افت فشار قبل از ورود گاز به اواپراتور است تا فرآیند تبخیر و خنکسازی بهدرستی انجام شود.
❓ علائم خرابی شیر انبساط کولر خودرو چیست؟
مهمترین علائم خرابی شامل:
خنک نکردن یا سرمای نامنظم کولر
یخزدگی اواپراتور
افت شدید یا نوسان فشار گاز
عملکرد ضعیف کولر در دورهای بالا
❓ تفاوت شیر انبساط و درایر در سیستم کولر خودرو چیست؟
شیر انبساط وظیفه کنترل فشار و جریان مبرد را دارد، در حالی که درایر برای جذب رطوبت و فیلتر کردن آلودگیها در مسیر گاز مبرد استفاده میشود و نقش حفاظتی دارد.
❓ آیا شیر انبساط کولر خودرو قابل تعمیر است؟
در اغلب موارد، شیر انبساط قابل تعمیر نیست و در صورت خرابی باید بهطور کامل تعویض شود، زیرا عملکرد دقیق آن به ساختار داخلی حساس وابسته است.
❓ چه زمانی باید شیر انبساط کولر خودرو تعویض شود؟
در صورت مشاهده علائم خرابی، آلودگی شدید سیستم، یا هنگام تعمیرات اساسی کولر (مانند تعویض کمپرسور)، تعویض شیر انبساط توصیه میشود.
